Ngẫm – Cười của Trần Minh Cường: Khi tiếng cười trở thành tấm gương soi xã hội
Trong đời sống văn học, trào phúng luôn là một thể loại khó. Khó không chỉ bởi phải khiến người đọc bật cười, mà còn bởi sau tiếng cười ấy cần để lại một độ lắng, một khoảng suy tư đủ sâu để người ta nhìn lại chính mình và thế giới xung quanh. Tập truyện Ngẫm – Cười của nhà văn Trần Minh Cường bước vào vùng khó ấy bằng một thái độ điềm tĩnh, tỉnh táo và đầy bản lĩnh.
Tiếng cười không dùng để mua vui
Điều dễ nhận ra nhất khi đọc Ngẫm – Cười là tiếng cười trong tác phẩm không ồn ào, không phô diễn kỹ xảo, cũng không nhằm mục đích giải trí đơn thuần. Đó là thứ tiếng cười bật ra từ sự nhận diện sự thật – những sự thật rất đời, rất quen, nhưng lâu nay thường bị che phủ bởi lớp vỏ ngôn từ, hình thức và thói quen xã hội.
Những câu chuyện ngắn trong tập truyện thường được xây dựng từ những tình huống nhỏ nhặt: một buổi họp, một lời phát biểu, một hành vi “tử tế”, một mối quan hệ được gắn mác “chí cốt”. Chính sự nhỏ nhặt ấy lại làm nên sức nặng, bởi nó phản ánh những căn bệnh âm ỉ nhưng phổ biến của đời sống đương đại: bệnh hình thức, háo danh, đạo đức giả, cơ hội, và sự thực dụng được khoác lên chiếc áo đạo lý.
Người đọc cười – nhưng không phải cười xong là quên. Tiếng cười nhanh chóng chuyển thành cảm giác sượng sùng, bởi những điều bị phơi bày trong truyện không nằm đâu xa, mà tồn tại ngay trong môi trường sống quen thuộc, thậm chí trong chính mỗi người.
Trào phúng như một hành động tự soi
Điểm đáng giá của Ngẫm – Cười nằm ở chỗ tác giả không đặt mình ở vị thế phán xét. Trần Minh Cường không đứng trên cao để chỉ tay vào xã hội, cũng không dựng nên những nhân vật “xấu hoàn toàn” để người đọc an tâm đứng ngoài. Ngược lại, anh viết bằng một tâm thế nhập cuộc: người kể chuyện dường như cũng là một phần của đời sống ấy, đang quan sát, đang tự vấn, và đang bật cười cùng độc giả.
Chính vì thế, tiếng cười trong Ngẫm – Cười mang tính phản tỉnh rất rõ. Người đọc không chỉ nhận diện những thói hư tật xấu của xã hội, mà còn buộc phải đối diện với câu hỏi khó hơn: liệu mình có đang vô tình góp phần nuôi dưỡng những điều ấy hay không?
Ở đây, trào phúng không còn là công cụ đả kích đơn tuyến, mà trở thành tấm gương soi đa chiều – soi xã hội, soi cộng đồng, và cuối cùng là soi chính bản thân người đọc.
Nghệ thuật tiết chế và “đòn kết” lạnh
Về mặt nghệ thuật, Ngẫm – Cười gây ấn tượng bởi lối viết ngắn gọn, tiết chế và chính xác. Trần Minh Cường không sa vào kể lể, không giải thích dài dòng. Mỗi câu chuyện thường được đẩy nhanh về phía kết thúc bằng một chi tiết hoặc một câu thoại tưởng như rất bình thản, nhưng lại là “đòn kết” lạnh, khiến toàn bộ tình huống bỗng sáng rõ và bật lên tiếng cười chua chát.
Chính sự tiết chế này làm nên sức mạnh trào phúng. Tiếng cười không đến từ lời mỉa mai trực diện, mà từ sự đối lập giữa cái được nói và cái bị lộ ra; giữa vẻ ngoài đạo mạo và bản chất trống rỗng; giữa ngôn ngữ hoa mỹ và hành vi vụ lợi. Khi lớp vỏ bị bóc tách, sự thật hiện ra vừa buồn cười, vừa đau.
Giọng văn đời thường và chiều sâu tư tưởng
Một yếu tố quan trọng góp phần tạo nên bản sắc của Ngẫm – Cười là giọng văn đời thường, gần gũi, mang hơi thở Nam Bộ. Ngôn ngữ không cầu kỳ, không học thuật, mà giống như lời kể trong đời sống hằng ngày – thẳng, gọn, đôi khi tếu táo. Chính sự giản dị này giúp tác phẩm dễ tiếp cận, nhưng không hề làm giảm chiều sâu tư tưởng.
Ngược lại, từ lớp ngôn ngữ bình dân ấy, tác phẩm mở ra những vấn đề mang tính triết lý rất căn bản: thế nào là tử tế thật sự, đâu là giá trị của nhân cách, và con người đang đánh đổi điều gì để có được danh xưng, vị thế hay sự công nhận xã hội.
Một tiếng cười cần thiết cho hôm nay
Trong bối cảnh văn học trào phúng ngày càng thưa vắng những tác phẩm có chiều sâu, Ngẫm – Cười xuất hiện như một tiếng nói đáng trân trọng. Tập truyện không chạy theo thị hiếu gây cười nhanh, cũng không chiều chuộng cảm xúc dễ dãi. Thay vào đó, nó kiên nhẫn làm một việc khó: dùng tiếng cười để nhắc con người sống tỉnh táo hơn.
Ngẫm – Cười vì thế không chỉ là một tập truyện để đọc cho vui, mà là một cuốn sách để đọc chậm, để ngẫm, và để tự hỏi mình sau mỗi tiếng cười:
Ta đang sống thế nào trong xã hội này? Và ta có đang vô tình trở thành điều mà chính ta vẫn cười chê hay không?
Chính ở điểm đó, tiếng cười của Trần Minh Cường không dừng lại ở khoảnh khắc giải trí, mà trở thành một hành động văn hóa – nhẹ nhàng nhưng bền bỉ, âm thầm mà sâu sắc.
